5 khoảnh khắc gắn hashtag này.
GIÁ TRỊ LỊCH SỬ VÀ VĂN HỌC Điểm đặc biệt của Đại Nam quốc sử diễn ca nằm ở cách tác giả đưa những câu chuyện lịch sử vào thể thơ lục bát truyền thống của dân tộc. Qua lời thơ, những sự kiện vốn khô khan trong sử sách trở nên gần gũi, sinh động và dễ ghi nhớ. Người đọc không chỉ được tìm hiểu về các bậc đế vương, anh hùng hào kiệt hay những cuộc chiến giữ nước, mà còn cảm nhận được tinh thần yêu nước, ý thức về cội nguồn và những bài học về sự hưng vong của các triều đại. Tác phẩm còn phản ánh cách nhìn nhận lịch sử của các nhà nho thế kỷ XIX. Vì thế, bên cạnh giá trị sử học và văn chương, người đọc ngày nay cũng cần phân biệt những truyền thuyết, yếu tố thần kỳ và quan điểm của người biên soạn với những sự kiện đã được sử học kiểm chứng. Đối với di sản chữ Nôm, Đại Nam quốc sử diễn ca là một minh chứng cho khả năng biểu đạt phong phú của ngôn ngữ dân tộc. Những vần thơ lục bát được ghi bằng chữ Nôm đã góp phần lưu truyền ký ức lịch sử và văn hóa Việt Nam qua nhiều thế hệ. Góc Thơ Thẩn lựa chọn giới thiệu và chép lại tác phẩm dựa trên bản Nôm Trí Trung Đường tàng bản năm 1870, kết hợp Quốc ngữ đối chiếu, với mong muốn đưa người xem đến gần hơn với văn học Hán Nôm và những trang sử của cha ông. Mỗi nét chữ được viết xuống không chỉ là một hình thức nghệ thuật thư pháp, mà còn là một dịp để tìm hiểu, trân trọng và gìn giữ di sản văn hóa của dân tộc. Góc Thơ Thẩn – Nơi nét chữ xưa kể chuyện ngàn đời.
Thiên Trường vãn vọng là một bức tranh chiều quê thanh bình được Trần Nhân Tông ghi lại bằng chỉ bốn câu thơ ngắn. Hai câu đầu: 村後村前淡似煙 Thôn hậu thôn tiền đạm tự yên, 半無半有夕陽邊 Bán vô bán hữu tịch dương biên. Trước thôn, sau thôn đều phủ trong một lớp khói mỏng như sương. Dưới ánh chiều tà, cảnh vật hiện ra “bán vô bán hữu” – nửa như có, nửa như không , tạo nên một không gian mờ ảo, yên tĩnh như tranh thủy mặc. Đến hai câu sau: 牧童笛裡歸牛盡 Mục đồng địch lý quy ngưu tận, 白鷺雙雙飛下田 Bạch lộ song song phi há điền. Bức tranh bắt đầu có sự sống. Trong tiếng sáo mục đồng, đàn trâu lần lượt trở về; ngoài cánh đồng, từng đôi cò trắng nhẹ nhàng bay xuống ruộng. Điều đặc biệt là người viết nên cảnh quê bình dị ấy lại là Trần Nhân Tông – một vị vua từng trải qua những năm tháng chiến tranh lớn của nhà Trần . Trong bài thơ không có cung điện, binh mã hay chiến trận; chỉ có xóm làng, trẻ chăn trâu, đàn trâu và cánh cò. Vì vậy, vẻ đẹp của Thiên Trường vãn vọng không chỉ nằm ở cảnh sắc. Phía sau bức tranh ấy còn là cảm giác về một cuộc sống bình yên, nơi con người và thiên nhiên trở về với nhịp sống giản dị thường ngày . 村後村前淡似煙，半無半有夕陽邊。 Giữa ánh chiều và làn khói mỏng, cả làng quê như hiện ra ở ranh giới giữa thực và mộng. Có lẽ điều đáng quý nhất sau những biến động lớn lao không phải là những lời ca tụng chiến thắng, mà là một buổi chiều bình thường — nơi trẻ nhỏ còn thổi sáo, đàn trâu vẫn trở về và những cánh cò vẫn thong thả đáp xuống ruộng.
“Nguyệt tịch bộ Tiên Du sơn tùng kính” – 月夕步仙遊山松徑 là bài thơ của Chu Văn An 朱文安 , viết về một đêm trăng khi tác giả chậm rãi dạo bước trên lối thông ở núi Tiên Du. Ngay từ câu mở đầu: 緩緩步松堤 Hoãn hoãn bộ tùng đê Chậm rãi bước trên lối thông. Hai chữ 緩緩 – hoãn hoãn khiến nhịp thơ như chậm lại. Đó không chỉ là bước chân thong thả giữa cảnh núi, mà còn gợi tâm thế của một con người đang rời xa sự náo động để lắng mình vào thiên nhiên. 孤村淡靄迷 Cô thôn đạm ái mê Phía xa là một xóm nhỏ chìm trong làn sương nhạt. Chữ 孤 – cô đã gợi sự vắng vẻ, còn 淡靄 – đạm ái tạo nên một lớp sương mỏng, khiến cảnh vật trở nên mờ xa và tĩnh lặng. Đến hai câu: 潮回江笛迥， 天闊樹雲低。 Triều hồi, giang địch quýnh, Thiên khoát, thụ vân đê. Nước triều rút, tiếng sáo từ phía sông vọng lại xa xăm. Trên cao là bầu trời rộng, dưới đó mây dường như hạ thấp xuống những ngọn cây. Không gian được mở ra rất rộng, nhưng càng rộng lại càng khiến bóng người trở nên nhỏ bé và cô tịch hơn. Hai câu tiếp: 宿鳥翻清露， 寒魚躍碧溪。 Túc điểu phiên thanh lộ, Hàn ngư dược bích khê. Chim ngủ khẽ động trong làn sương trong, cá lạnh bất chợt nhảy lên giữa dòng khe biếc. Cảnh không hoàn toàn bất động, nhưng những chuyển động ấy đều rất nhẹ. Chính vì thế, cái tĩnh của đêm núi lại càng hiện rõ. Đến cuối bài: 吹笙何處去， 寂寞故山西。 Xuy sinh hà xứ khứ, Tịch mịch cố sơn tê. Tiếng sinh từ đâu vọng đến, rồi lại đi về đâu? Sau tất cả, phía tây núi cũ chỉ còn lại hai chữ 寂寞 – tịch mịch . Chu Văn An không trực tiếp nói đến nỗi buồn hay sự cô độc. Ông chỉ ghi lại những gì mắt thấy, tai nghe: một xóm nhỏ, màn sương, tiếng sáo xa, chim ngủ, dòng khe lạnh và núi cũ. Nhưng chính qua những hình ảnh ấy, tâm trạng con người lại hiện lên rất rõ. Cái “tịch mịch” ở đây không nhất thiết chỉ là buồn. Nó còn là sự tĩnh tại, thanh vắng và cô độc có ý thức của một người đã quen sống xa những ồn ào bên ngoài, tìm sự bình yên trong thiên nhiên và trong chính nội tâm mình. 月夕步仙遊山松徑 Một đêm trăng, một lối thông, một tiếng sáo xa — cảnh càng tĩnh, lòng người càng hiện rõ.
Bức tranh thu bắt đầu từ một không gian rất nhỏ 𬇚秋冷𣱾渃冲沋 - Ao thu lạnh lẽo nước trong veo, 𠬠隻船勾闭小箫 - Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo. Nguyễn Khuyến không bắt đầu mùa thu bằng núi cao, sông rộng hay cảnh sắc tráng lệ. Ông chọn một ao thu rất đỗi quen thuộc của làng quê Bắc Bộ. Cái lạnh của mùa thu không dữ dội mà thấm vào cảnh vật qua hai chữ “lạnh lẽo”; nước ao lại “trong veo”, trong đến mức dường như có thể nhìn xuyên qua mặt nước. Giữa mặt ao ấy chỉ có “một chiếc thuyền câu bé tẻo teo”. Những từ “một”, “bé”, “tẻo teo” liên tiếp thu nhỏ không gian, khiến cảnh vật trở nên gần gũi mà cũng cô tịch. Con người chưa xuất hiện rõ, nhưng dấu vết của con người đã có qua chiếc thuyền câu nhỏ bé nằm giữa mặt ao yên tĩnh. Đặc biệt, cả bài thơ được liên kết bằng vần “eo” : veo – teo – vèo – teo – bèo . Âm vần nhỏ, khép lại ở cuối câu tạo cảm giác không gian như được thu hẹp dần, rất phù hợp với cái se lạnh, thanh vắng của cảnh thu. Cảnh có chuyển động, nhưng càng động lại càng tĩnh 㳥碧蹺澜唏𱧭試 - Sóng biếc theo làn hơi gợn tí, 蘿枯𠓀𩙌仕迻𤅜 - Lá khô trước gió sẽ đưa vèo. Mặt ao không hoàn toàn bất động. Có sóng, nhưng chỉ “hơi gợn tí” . Chuyển động nhỏ đến mức người quan sát phải thật tĩnh mới có thể nhận ra. Trên nền yên ắng ấy, một chiếc lá vụt qua theo gió — “đưa vèo”. Một bên là cái động rất nhẹ của mặt nước, một bên là chuyển động nhanh của chiếc lá. Nhưng những chuyển động ấy không làm cảnh vật trở nên náo động. Ngược lại, chính vì không gian quá tĩnh nên một gợn sóng nhỏ hay một chiếc lá bay cũng trở nên nổi bật. Ở đây có nét rất tinh tế của Thu điếu : cái động được dùng để làm hiện rõ cái tĩnh . Cảnh vật vẫn đang chuyển động, nhưng tất cả đều nhỏ, nhẹ và thưa thớt, khiến sự vắng lặng càng trở nên sâu hơn. Cũng cần lưu ý rằng bản Quế Sơn được Tự Điển Chữ Nôm Dẫn Giải dẫn là “Lá khô trước gió sẽ đưa vèo” , trong khi bản Quốc ngữ hiện nay thường gặp lại chép “lá vàng”. Đây là một khác biệt văn bản đáng lưu ý khi đọc tác phẩm từ bản Nôm cổ. Từ mặt ao, ánh nhìn mở lên bầu trời rồi trở về ngõ vắng 層𩄲盧𱢒𡗶撑𡴯 - Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt, 竹𲃵孤客永萧 - Ngõ trúc quanh co khách vắng teo. Từ mặt ao rất nhỏ, ánh nhìn của nhà thơ bất ngờ được nâng lên cao. Trên đó là tầng mây “lơ lửng” giữa một nền trời “xanh ngắt”. Nếu “trong veo” là độ trong của nước thì “xanh ngắt” lại là độ sâu của bầu trời. Hai khoảng không gian trên – dưới soi chiếu lẫn nhau, làm cảnh thu vừa trong trẻo vừa hun hút. Nhưng ngay sau khi mở rộng lên bầu trời, tầm nhìn lại trở về với ngõ trúc quanh co . Và ở đó, “khách vắng teo”. Không phải “không có khách”, mà là “vắng teo”. Chữ “teo” một lần nữa nối với vần “eo” của cả bài, khiến sự vắng vẻ như có hình khối. Con đường vẫn còn đó, ngõ trúc vẫn còn đó, nhưng hoàn toàn thiếu bóng người. Thiên nhiên đẹp mà vắng, trong mà lạnh, thanh sạch nhưng có một nỗi cô tịch rất khó gọi thành tên. Câu cá chỉ là cái cớ, cái còn lại là một khoảng lặng trong lòng người 𢭸𨆝揞芹娄庄特 - Tựa gối ôm cần lâu chẳng được, 𩵜㗳動𠁑眞䕯 - Cá đâu đớp động dưới chân bèo. Đến hai câu cuối, con người mới thực sự bước vào bức tranh. Nhưng Nguyễn Khuyến không hiện lên trong tư thế một người câu cá chăm chú chờ cá cắn câu. Ông “tựa gối”, “ôm cần” và ngồi đó thật lâu. Tư thế ấy có gì đó vừa nhàn, vừa lặng, lại vừa như đang chìm vào suy nghĩ. Vì thế, việc câu cá dường như không còn là mục đích duy nhất. Người câu đã hòa mình vào cảnh thu đến mức ranh giới giữa cảnh bên ngoài và tâm trạng bên trong gần như tan biến. Rồi đột nhiên: “Cá đâu đớp động dưới chân bèo.” Một tiếng động rất nhỏ xuất hiện ở câu cuối. Sau cả một bài thơ đầy những hình ảnh tĩnh lặng, chỉ một tiếng cá đớp cũng đủ khiến người đọc cảm thấy mặt ao như khẽ rung lên. Nhưng âm thanh ấy không phá vỡ sự yên tĩnh. Trái lại, nó cho ta biết không gian trước đó phải tĩnh đến mức nào thì người ta mới nghe rõ được một tiếng động nhỏ dưới chân bèo . Đây chính là nghệ thuật lấy động để làm nổi bật cái tĩnh, một trong những điểm đặc sắc nhất của Thu điếu . Cách hiểu “cá đâu” cũng có những bàn luận khác nhau, nhưng cách đọc phổ biến xem đó là một âm thanh bất chợt xuất hiện giữa không gian tĩnh mịch. Thu điếu vì thế không chỉ là một bức tranh mùa thu. Cảnh vật trong bài càng lúc càng thu nhỏ: từ ao thu → thuyền câu → gợn sóng → chiếc lá → ngõ trúc → chân bèo . Nhưng trong cái không gian tưởng như nhỏ bé ấy lại mở ra một thế giới nội tâm rất rộng. Cái hay của Nguyễn Khuyến nằm ở chỗ ông gần như không nói trực tiếp rằng mình buồn. Không có một chữ nào than thở. Chỉ có nước trong, chiếc thuyền nhỏ, ngõ vắng, người ngồi câu và một tiếng cá động cuối bài. Thế nhưng chính từ những điều rất ít ấy, người đọc lại cảm nhận được một nỗi niềm rất sâu. 秋釣 – Thu điếu là mùa thu được nhìn bằng đôi mắt của một người đã đủ tĩnh để nghe một gợn sóng rất nhỏ, nhìn một chiếc lá vụt qua và nghe được cả tiếng cá động dưới chân bèo.
Bạch Đằng giang phú của Trương Hán Siêu không chỉ ca ngợi chiến thắng trên sông Bạch Đằng mà còn là một tác phẩm giàu suy tưởng về lịch sử, con người và vận mệnh dân tộc. Toàn bài đi từ cảm xúc trước cảnh vật, hồi tưởng chiến công, lý giải nguyên nhân thắng lợi, rồi kết lại bằng một triết lý sâu sắc về vai trò của con người. Ở phần thứ nhất , nhân vật “khách” xuất hiện với chí lớn, ham du ngoạn và muốn tìm đến những nơi gắn với dấu tích lịch sử. Khi đến Bạch Đằng, trước mắt người khách là một không gian rộng lớn, khoáng đạt: 水天一色， 風景三秋。 Thủy thiên nhất sắc, Phong cảnh tam thu. “Nước trời một sắc, phong cảnh cuối thu” gợi nên vẻ đẹp mênh mang, trong trẻo của Bạch Đằng. Nhưng ngay sau đó, cảnh vật lại chuyển sang màu sắc trầm buồn: 折戟沉江， 枯骨盈邱。 Chiết kích trầm giang, Khô cốt doanh khâu. Giáo gãy chìm dưới sông, xương khô đầy gò. Chính sự đối lập giữa vẻ đẹp của thiên nhiên và dấu tích chiến tranh khiến cảm xúc của người khách từ phóng khoáng chuyển sang lặng buồn. Ông đứng trước dòng sông mà nhớ về những hào kiệt đã khuất: 念豪傑之已往， 嘆蹤跡之空留。 Niệm hào kiệt chi dĩ vãng, Thán tung tích chi không lưu. Qua đó, Bạch Đằng hiện lên không chỉ như một thắng cảnh, mà còn là nơi lưu giữ ký ức của những con người đã làm nên lịch sử. Sang phần thứ hai , các bô lão xuất hiện như những người lưu giữ ký ức của dòng sông. Họ nhắc lại đây chính là nơi nhà Trần bắt Ô Mã Nhi và cũng là nơi Ngô Quyền từng phá quân Nam Hán. Không khí trận chiến được tái hiện vô cùng dữ dội: 舳艫千里， 旌旗旖旎。 貔貅六軍， 兵刃蜂起。 Trục lô thiên lý, Tinh kỳ ỷ nỉ. Tỳ hưu lục quân, Binh nhận phong khỉ. Thuyền bè nối dài, cờ xí rợp trời, quân sĩ đông đảo, binh khí nổi lên dày đặc. Hai bên đối đầu quyết liệt đến mức: 日月昏兮無光， 天地凜兮將毀。 Nhật nguyệt hôn hề vô quang, Thiên địa lẫm hề tương hủy. Nhật nguyệt như mất ánh sáng, trời đất tưởng chừng sắp đổi thay. Cách miêu tả mang tính phóng đại đã đưa trận Bạch Đằng lên tầm vóc kỳ vĩ, làm nổi bật khí thế và sự ác liệt của cuộc chiến. Quân xâm lược vốn cậy thế mạnh, mưu sâu, nhưng cuối cùng vẫn thất bại. Tác giả đem chiến thắng ấy so sánh với những trận đánh nổi tiếng trong sử Trung Hoa, qua đó khẳng định tầm vóc của chiến công Đại Việt: 再造之功， 千古稱美。 Tái tạo chi công, Thiên cổ xưng mỹ. Công lao dựng lại cơ đồ ấy xứng đáng được ca ngợi đến nghìn đời. Đến phần thứ ba , bài phú không còn chỉ kể lại chiến thắng mà bắt đầu lý giải vì sao chiến thắng có thể xảy ra. Tư tưởng trung tâm được thể hiện rất rõ qua hai câu: 信天塹之設險， 賴人傑以奠安。 Tín thiên tiệm chi thiết hiểm, Lại nhân kiệt dĩ điện an. Địa thế hiểm trở của Bạch Đằng là lợi thế do trời đất tạo nên, nhưng muốn giữ được giang sơn vẫn phải nhờ đến “nhân kiệt” – những con người có tài năng, trí tuệ và khả năng nhìn thấu thời thế. Tác giả tiếp tục khẳng định: 惟此江而大捷， 由大王之賊閒。 Duy thử giang nhi đại tiệp, Do Đại Vương chi tặc nhàn. Chiến thắng lớn trên dòng sông này có được bởi người cầm quân hiểu rõ thế giặc, biết vận dụng địa hình và nắm đúng thời cơ. Như vậy, thiên nhiên có thể tạo điều kiện, nhưng con người mới là yếu tố quyết định lịch sử. Danh tiếng của những bậc anh hùng ấy cũng không cần phải khắc lên bia đá: 英風可想， 口碑不刊。 Anh phong khả tưởng, Khẩu bi bất san. “Khẩu bi” – tấm bia trong lòng và lời truyền tụng của nhân dân – mới chính là tấm bia bền vững nhất. Ở phần cuối , các bô lão vừa đi vừa cất lời ca: 大江兮滾滾， 洪濤巨浪兮朝宗無盡。 Đại giang hề cổn cổn, Hồng đào cự lãng hề triều tông vô tận. Dòng sông lớn vẫn cuồn cuộn chảy về biển. Dòng nước vẫn trôi cũng như lịch sử vẫn tiếp tục vận động, nhưng những giá trị thuộc về chính nghĩa thì vẫn được lưu giữ: 仁人兮聞名， 匪人兮俱泯。 Nhân nhân hề văn danh, Phỉ nhân hề câu mẫn. Người có nhân nghĩa thì danh tiếng còn truyền lại, còn kẻ bất nghĩa cuối cùng đều tiêu vong. Người khách sau đó tiếp lời các bô lão và khép lại toàn bộ tác phẩm bằng tư tưởng quan trọng nhất: 不在關河之險兮， 惟在懿德之莫京。 Bất tại quan hà chi hiểm hề, Duy tại ý đức chi mạc kinh. Chiến thắng không chỉ nằm ở sự hiểm trở của núi sông. Điều quan trọng hơn cả là đức lớn, tài năng và phẩm chất của con người . Đây chính là điểm kết tinh tư tưởng của Bạch Đằng giang phú : địa thế có thể giúp tạo nên thời cơ, nhưng trí tuệ, nhân nghĩa và bản lĩnh con người mới là yếu tố làm nên và gìn giữ cơ đồ. Nhìn toàn bài, mạch tư tưởng được triển khai rất tự nhiên: từ ngắm cảnh → nhớ người xưa → kể chiến công → lý giải chiến thắng → rút ra triết lý lịch sử . Vì thế, Bạch Đằng trong tác phẩm không chỉ còn là một dòng sông, mà trở thành biểu tượng cho trí tuệ, khí phách, lòng nhân nghĩa và niềm tự hào của Đại Việt .
