7 khoảnh khắc gắn hashtag này.
“Thương vợ” là một trong những bài thơ tiêu biểu và cảm động nhất của Trần Tế Xương viết về người vợ của mình – bà Phạm Thị Mẫn, thường được gọi là bà Tú. Qua tám câu thơ, Tú Xương khắc họa hình ảnh một người phụ nữ tảo tần, chịu thương chịu khó, quanh năm buôn bán để gánh vác gia đình. Ngay từ hai câu đầu, hình ảnh bà Tú hiện lên với cuộc sống mưu sinh đầy nhọc nhằn: 𨒺𢆥𧶭半於門滝， Quanh năm buôn bán ở mom sông, 餒𨇜𠄼𡥵貝沒𫯳。 Nuôi đủ năm con với một chồng. “Quanh năm” cho thấy công việc nối tiếp hết ngày này sang ngày khác, gần như không có lúc nghỉ ngơi. “Mom sông” lại là nơi chênh vênh, nhỏ hẹp và nhiều nguy hiểm. Đặc biệt, cách nói “năm con với một chồng” vừa có chút hóm hỉnh, vừa là lời tự trách của Tú Xương khi ông tự đặt mình vào số những người mà bà Tú phải chăm lo. Hai câu tiếp theo: 𣵰洡身𪂲欺壙永， Lặn lội thân cò khi quãng vắng, 㕭潮𩈘渃𣇜艔𨒟。 Eo sèo mặt nước buổi đò đông. Hình ảnh “thân cò” gợi nhớ đến người phụ nữ lam lũ trong ca dao Việt Nam. Bà Tú khi thì phải lặn lội nơi vắng vẻ, khi lại chen chúc giữa bến đò đông người để kiếm sống. Một bên là sự cô quạnh, một bên là cảnh bon chen, ồn ào; nhưng trong hoàn cảnh nào, bà cũng phải tự mình bươn chải vì gia đình. Đến hai câu: 沒緣𠄩𣆐歐停分， Một duyên hai nợ âu đành phận, 𠄼𣌝𨑮𩄎敢管攻。 Năm nắng mười mưa dám quản công. “Duyên” chỉ có một nhưng “nợ” lại thành hai, cho thấy hạnh phúc gia đình luôn đi cùng rất nhiều trách nhiệm và nhọc nhằn. Thành ngữ “năm nắng mười mưa” nhấn mạnh những gian truân kéo dài mà bà Tú phải chịu đựng. Dù vậy, bà vẫn âm thầm chấp nhận, không kể công, không than phiền. Hai câu cuối là điểm đặc biệt nhất của bài thơ: 吒媄態𠁀咹於泊， Cha mẹ thói đời ăn ở bạc, 固𫯳噓𠾿拱如空。 Có chồng hờ hững cũng như không. Bề ngoài tưởng như Tú Xương đang trách “thói đời”, nhưng sâu xa lại là lời ông tự trách chính mình. Ông hiểu rằng vợ đã phải gánh quá nhiều phần việc mà đáng lẽ người chồng phải sẻ chia. Chính sự tự ý thức ấy khiến bài thơ không chỉ là lời thương vợ mà còn là lời biết ơn, day dứt và tự trào rất chân thành. Qua “Thương vợ”, hình ảnh bà Tú trở thành biểu tượng đẹp của người phụ nữ Việt Nam xưa: giàu đức hy sinh, bền bỉ, chịu thương chịu khó và hết lòng vì gia đình. Đồng thời, bài thơ cũng cho thấy một Tú Xương phía sau giọng thơ châm biếm quen thuộc là một người chồng biết thương, biết quý và biết mình đang mang nợ người bạn đời.
Bài “Cảm hoài” – 感懷 của Đặng Dung là một trong những bài thơ chữ Hán rất đặc biệt của văn học trung đại Việt Nam bởi nó không chỉ có khí phách của một võ tướng, mà còn chứa một nỗi bi phẫn rất sâu: có chí lớn, có tài, có quyết tâm, nhưng thời thế lại không thuận và tuổi đời thì cứ trôi đi . Đặng Dung là một tướng của nhà Hậu Trần, cùng nhiều lần chiến đấu chống quân Minh. Vì vậy, những nỗi niềm trong Cảm hoài thường được đọc trong bối cảnh một người đang trực tiếp sống giữa cuộc chiến giữ nước, chứ không phải một nhà thơ đứng ngoài nhìn thời cuộc. Thi Viện Hai câu đầu: nỗi bất lực trước thời gian 世事悠悠奈老何， Thế sự du du nại lão hà, 無窮天地入酣歌。 Vô cùng thiên địa nhập hàm ca. “Thế sự du du” gợi việc đời còn dài, còn ngổn ngang, chưa biết bao giờ mới kết thúc. Trong khi ấy, con người lại đang già đi. Câu “nại lão hà” – biết làm sao với tuổi già? nghe rất đau. Đặng Dung không sợ chiến trận, nhưng có một thứ ngay cả người anh hùng cũng không thể chống lại: thời gian . Trời đất thì vô cùng, nhưng đời người hữu hạn. Vì thế, “hàm ca” – uống rượu, cất tiếng hát – ở đây không hẳn là vui. Đằng sau men rượu là cảm giác bất lực khi việc lớn còn dang dở mà tuổi đời cứ ngắn dần . Gặp thời và thất thế 時來屠釣成功易， Thời lai đồ điếu thành công dị, 事去英雄飲恨多。 Sự khứ anh hùng ẩm hận đa. Hai câu này thể hiện rất rõ cách Đặng Dung nhìn về thời thế . “Đồ điếu” nghĩa là người làm nghề giết mổ, người câu cá – những thân phận bình thường. Nhưng khi “thời lai” , tức thời cơ đến, ngay người bình thường cũng có thể lập nên công nghiệp lớn. Ngược lại, khi thời thế không thuận thì: “Anh hùng ẩm hận đa” – người anh hùng cũng chỉ còn biết nuốt hận. Điều đáng chú ý là Đặng Dung không tự xem mình thiếu ý chí hay thiếu năng lực. Bi kịch nằm ở chỗ người có tài nhưng gặp một thời cuộc quá nghiệt ngã . Vì thế hai câu thơ vừa có sự tỉnh táo của một người từng trải, vừa mang cái cay đắng của kẻ biết mình có thể làm được nhiều hơn nhưng không còn đủ thời cơ để thực hiện. Chí lớn vẫn chưa từng tắt 致主有懷扶地軸， Trí chủ hữu hoài phù địa trục, 洗兵無路挽天河。 Tẩy binh vô lộ vãn thiên hà. Nếu bốn câu đầu là nỗi buồn trước thời thế, thì đến đây ta mới thấy tầm vóc hoài bão của Đặng Dung. “Phù địa trục” – nâng đỡ trục đất – là một hình ảnh phóng đại rất mạnh, gợi khát vọng xoay chuyển cả cục diện. Còn “tẩy binh” là rửa sạch binh khí, chấm dứt chiến tranh; “vãn thiên hà” là kéo cả sông Ngân Hà xuống để rửa binh đao. Đó không phải một ước vọng nhỏ. Ông không chỉ muốn lập công cho riêng mình, mà muốn xoay lại vận nước, chấm dứt chiến tranh và đưa đất nước trở về yên ổn . Nhưng đau ở chỗ: “vô lộ” – không có đường. Có hoài bão, nhưng không tìm được con đường để thực hiện nó. Hai câu cuối: bi tráng nhất của toàn bài 國讎未報頭先白， Quốc thù vị báo đầu tiên bạch, 幾度龍泉帶月磨 。 Kỷ độ Long Tuyền đới nguyệt ma. Đây là hai câu làm nên sức sống của Cảm hoài . Thù nước chưa trả mà đầu đã bạc. Một bên là việc lớn chưa hoàn thành. Một bên là tuổi già đang đến. Nếu bài thơ kết ở đây, nó có thể chỉ là một tiếng than. Nhưng Đặng Dung không kết bằng tiếng than. Ông kết bằng hình ảnh: “Kỷ độ Long Tuyền đới nguyệt ma” – bao phen đem thanh gươm Long Tuyền ra mài dưới ánh trăng. “Long Tuyền” là hình ảnh thanh bảo kiếm. Cái đầu đã bạc, thời thế không thuận, đại nghiệp chưa thành… nhưng thanh gươm vẫn được mài . Đó chính là điểm khiến bài thơ trở nên bi tráng chứ không bi lụy. Ông biết mình đang già. Ông biết thời thế khó xoay chuyển. Ông biết con đường phía trước gần như không còn thuận lợi. Nhưng ông vẫn mài gươm. Vì vậy, cái đẹp nhất trong Cảm hoài không nằm ở sự chiến thắng, mà ở tư thế của con người trước thất bại . Đặng Dung có thể bất lực trước thời gian và thời thế, nhưng ông không chịu để ý chí của mình chết trước. Có lẽ toàn bộ bài thơ có thể gói lại trong một hình ảnh: Đầu đã bạc, nhưng gươm vẫn sáng dưới trăng. Đó vừa là nỗi đau của một người anh hùng thất thế, vừa là khí phách của một con người đến phút cuối vẫn chưa chịu buông chí lớn .
Bài 79 của Nguyễn Bỉnh Khiêm, về sau thường được gọi là “Nhàn” , là một bài thơ Nôm thể hiện rất rõ quan niệm sống của tác giả sau khi đã đi qua con đường công danh và lựa chọn trở về với cuộc sống thanh đạm, gần gũi với thiên nhiên. Ngay hai câu đầu: 蔑埋蔑𨨠蔑芹鉤 Một mai, một cuốc, một cần câu, 疎引油埃𣡝趣芾 Thơ thẩn dầu ai vui thú nào. 些曳些尋尼永尾 Nguyễn Bỉnh Khiêm mở ra một cuộc sống rất giản dị với cái mai, cái cuốc và cần câu. Đó đều là những vật dụng gắn với lao động và đời sống thôn dã. Điệp từ “một” tạo nhịp thơ chậm, đều, gợi cảm giác ung dung và tự tại. Đáng chú ý là thái độ “dầu ai” . Người đời có thể tìm niềm vui ở danh vọng, quyền thế hay chốn đông vui, nhưng tác giả không để những điều ấy quyết định cách mình sống. Ông chọn một thú vui khác — bình dị nhưng thuộc về chính mình. Hai câu tiếp: 些曳些尋尼永尾 Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ, 𠊛坤𠊛典准唠哰 Người khôn, người đến chốn lao xao. Đây là hai câu nổi tiếng nhất của bài thơ. “Ta dại” và “người khôn” nghe tưởng như Nguyễn Bỉnh Khiêm đang tự hạ mình, nhưng thực chất lại là một cách nói ngược. “Nơi vắng vẻ” không chỉ là nơi ít người mà còn tượng trưng cho cuộc sống tránh xa bon chen, tranh giành và danh lợi. Ngược lại, “chốn lao xao” gợi thế giới của công danh, quyền lực và những hơn thua ngoài xã hội. Bởi vậy, cái “dại” của Nguyễn Bỉnh Khiêm thực ra là một sự lựa chọn có ý thức. Ông chấp nhận rời khỏi điều mà người đời coi là “khôn” để giữ lấy sự thanh thản và phẩm cách của mình. Đến hai câu: 秋咹芒竹冬咹稼 Thu ăn măng trúc, đông ăn giá, 春沁湖蓮夏沁𬇚 Xuân tắm hồ sen, hạ tắm ao. cuộc sống “nhàn” hiện ra cụ thể hơn qua vòng tuần hoàn của bốn mùa. Thu, đông, xuân, hạ — mùa nào thức ấy, cảnh ấy, thú ấy. Không có những món ăn xa hoa, cũng không có cảnh sống quyền quý. Nhưng con người lại hòa mình rất tự nhiên với trời đất. Điều đáng quý ở đây không nằm ở sự thiếu thốn hay khổ hạnh, mà ở khả năng biết đủ . Khi lòng không bị cuốn theo ham muốn hơn thua, những điều bình thường nhất cũng có thể trở thành niềm vui. Và cuối cùng: 𨢇旦檜𣘃些仕㕵 Rượu đến cội cây, ta sẽ uống, 𥆾䀡富貴似占包 Nhìn xem phú quý tựa chiêm bao. hai câu kết mới thật sự mở ra chiều sâu tư tưởng của toàn bài. Nguyễn Bỉnh Khiêm không phải một người chưa từng biết đến công danh. Chính vì từng bước vào quan trường, từng nhìn thấy quyền thế và danh lợi, nên ông càng hiểu rằng những thứ ấy không phải lúc nào cũng bền vững. “Phú quý tựa chiêm bao” — giàu sang, địa vị, quyền thế cuối cùng cũng có thể tan biến như một giấc mộng. Vì vậy, chữ “nhàn” trong bài không nên hiểu đơn giản là rảnh rỗi hay không làm gì. Đó là trạng thái của một con người biết điều gì là đủ, biết điều gì đáng giữ và không để danh lợi chi phối sự bình yên trong tâm mình . Nguyễn Bỉnh Khiêm vẫn sống, vẫn lao động, vẫn quan sát cuộc đời. Chỉ khác ở chỗ ông không còn để những giá trị bên ngoài quyết định giá trị của chính mình. Có lẽ vì thế mà bài thơ dù đã ra đời từ rất lâu vẫn rất gần với người đọc hôm nay. Nhàn không phải là có ít việc hơn, mà là để lòng mình bớt bị những thứ ngoài kia kéo đi.
Thiên Trường vãn vọng là một bức tranh chiều quê thanh bình được Trần Nhân Tông ghi lại bằng chỉ bốn câu thơ ngắn. Hai câu đầu: 村後村前淡似煙 Thôn hậu thôn tiền đạm tự yên, 半無半有夕陽邊 Bán vô bán hữu tịch dương biên. Trước thôn, sau thôn đều phủ trong một lớp khói mỏng như sương. Dưới ánh chiều tà, cảnh vật hiện ra “bán vô bán hữu” – nửa như có, nửa như không , tạo nên một không gian mờ ảo, yên tĩnh như tranh thủy mặc. Đến hai câu sau: 牧童笛裡歸牛盡 Mục đồng địch lý quy ngưu tận, 白鷺雙雙飛下田 Bạch lộ song song phi há điền. Bức tranh bắt đầu có sự sống. Trong tiếng sáo mục đồng, đàn trâu lần lượt trở về; ngoài cánh đồng, từng đôi cò trắng nhẹ nhàng bay xuống ruộng. Điều đặc biệt là người viết nên cảnh quê bình dị ấy lại là Trần Nhân Tông – một vị vua từng trải qua những năm tháng chiến tranh lớn của nhà Trần . Trong bài thơ không có cung điện, binh mã hay chiến trận; chỉ có xóm làng, trẻ chăn trâu, đàn trâu và cánh cò. Vì vậy, vẻ đẹp của Thiên Trường vãn vọng không chỉ nằm ở cảnh sắc. Phía sau bức tranh ấy còn là cảm giác về một cuộc sống bình yên, nơi con người và thiên nhiên trở về với nhịp sống giản dị thường ngày . 村後村前淡似煙，半無半有夕陽邊。 Giữa ánh chiều và làn khói mỏng, cả làng quê như hiện ra ở ranh giới giữa thực và mộng. Có lẽ điều đáng quý nhất sau những biến động lớn lao không phải là những lời ca tụng chiến thắng, mà là một buổi chiều bình thường — nơi trẻ nhỏ còn thổi sáo, đàn trâu vẫn trở về và những cánh cò vẫn thong thả đáp xuống ruộng.
“Nguyệt tịch bộ Tiên Du sơn tùng kính” – 月夕步仙遊山松徑 là bài thơ của Chu Văn An 朱文安 , viết về một đêm trăng khi tác giả chậm rãi dạo bước trên lối thông ở núi Tiên Du. Ngay từ câu mở đầu: 緩緩步松堤 Hoãn hoãn bộ tùng đê Chậm rãi bước trên lối thông. Hai chữ 緩緩 – hoãn hoãn khiến nhịp thơ như chậm lại. Đó không chỉ là bước chân thong thả giữa cảnh núi, mà còn gợi tâm thế của một con người đang rời xa sự náo động để lắng mình vào thiên nhiên. 孤村淡靄迷 Cô thôn đạm ái mê Phía xa là một xóm nhỏ chìm trong làn sương nhạt. Chữ 孤 – cô đã gợi sự vắng vẻ, còn 淡靄 – đạm ái tạo nên một lớp sương mỏng, khiến cảnh vật trở nên mờ xa và tĩnh lặng. Đến hai câu: 潮回江笛迥， 天闊樹雲低。 Triều hồi, giang địch quýnh, Thiên khoát, thụ vân đê. Nước triều rút, tiếng sáo từ phía sông vọng lại xa xăm. Trên cao là bầu trời rộng, dưới đó mây dường như hạ thấp xuống những ngọn cây. Không gian được mở ra rất rộng, nhưng càng rộng lại càng khiến bóng người trở nên nhỏ bé và cô tịch hơn. Hai câu tiếp: 宿鳥翻清露， 寒魚躍碧溪。 Túc điểu phiên thanh lộ, Hàn ngư dược bích khê. Chim ngủ khẽ động trong làn sương trong, cá lạnh bất chợt nhảy lên giữa dòng khe biếc. Cảnh không hoàn toàn bất động, nhưng những chuyển động ấy đều rất nhẹ. Chính vì thế, cái tĩnh của đêm núi lại càng hiện rõ. Đến cuối bài: 吹笙何處去， 寂寞故山西。 Xuy sinh hà xứ khứ, Tịch mịch cố sơn tê. Tiếng sinh từ đâu vọng đến, rồi lại đi về đâu? Sau tất cả, phía tây núi cũ chỉ còn lại hai chữ 寂寞 – tịch mịch . Chu Văn An không trực tiếp nói đến nỗi buồn hay sự cô độc. Ông chỉ ghi lại những gì mắt thấy, tai nghe: một xóm nhỏ, màn sương, tiếng sáo xa, chim ngủ, dòng khe lạnh và núi cũ. Nhưng chính qua những hình ảnh ấy, tâm trạng con người lại hiện lên rất rõ. Cái “tịch mịch” ở đây không nhất thiết chỉ là buồn. Nó còn là sự tĩnh tại, thanh vắng và cô độc có ý thức của một người đã quen sống xa những ồn ào bên ngoài, tìm sự bình yên trong thiên nhiên và trong chính nội tâm mình. 月夕步仙遊山松徑 Một đêm trăng, một lối thông, một tiếng sáo xa — cảnh càng tĩnh, lòng người càng hiện rõ.
Bức tranh thu bắt đầu từ một không gian rất nhỏ 𬇚秋冷𣱾渃冲沋 - Ao thu lạnh lẽo nước trong veo, 𠬠隻船勾闭小箫 - Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo. Nguyễn Khuyến không bắt đầu mùa thu bằng núi cao, sông rộng hay cảnh sắc tráng lệ. Ông chọn một ao thu rất đỗi quen thuộc của làng quê Bắc Bộ. Cái lạnh của mùa thu không dữ dội mà thấm vào cảnh vật qua hai chữ “lạnh lẽo”; nước ao lại “trong veo”, trong đến mức dường như có thể nhìn xuyên qua mặt nước. Giữa mặt ao ấy chỉ có “một chiếc thuyền câu bé tẻo teo”. Những từ “một”, “bé”, “tẻo teo” liên tiếp thu nhỏ không gian, khiến cảnh vật trở nên gần gũi mà cũng cô tịch. Con người chưa xuất hiện rõ, nhưng dấu vết của con người đã có qua chiếc thuyền câu nhỏ bé nằm giữa mặt ao yên tĩnh. Đặc biệt, cả bài thơ được liên kết bằng vần “eo” : veo – teo – vèo – teo – bèo . Âm vần nhỏ, khép lại ở cuối câu tạo cảm giác không gian như được thu hẹp dần, rất phù hợp với cái se lạnh, thanh vắng của cảnh thu. Cảnh có chuyển động, nhưng càng động lại càng tĩnh 㳥碧蹺澜唏𱧭試 - Sóng biếc theo làn hơi gợn tí, 蘿枯𠓀𩙌仕迻𤅜 - Lá khô trước gió sẽ đưa vèo. Mặt ao không hoàn toàn bất động. Có sóng, nhưng chỉ “hơi gợn tí” . Chuyển động nhỏ đến mức người quan sát phải thật tĩnh mới có thể nhận ra. Trên nền yên ắng ấy, một chiếc lá vụt qua theo gió — “đưa vèo”. Một bên là cái động rất nhẹ của mặt nước, một bên là chuyển động nhanh của chiếc lá. Nhưng những chuyển động ấy không làm cảnh vật trở nên náo động. Ngược lại, chính vì không gian quá tĩnh nên một gợn sóng nhỏ hay một chiếc lá bay cũng trở nên nổi bật. Ở đây có nét rất tinh tế của Thu điếu : cái động được dùng để làm hiện rõ cái tĩnh . Cảnh vật vẫn đang chuyển động, nhưng tất cả đều nhỏ, nhẹ và thưa thớt, khiến sự vắng lặng càng trở nên sâu hơn. Cũng cần lưu ý rằng bản Quế Sơn được Tự Điển Chữ Nôm Dẫn Giải dẫn là “Lá khô trước gió sẽ đưa vèo” , trong khi bản Quốc ngữ hiện nay thường gặp lại chép “lá vàng”. Đây là một khác biệt văn bản đáng lưu ý khi đọc tác phẩm từ bản Nôm cổ. Từ mặt ao, ánh nhìn mở lên bầu trời rồi trở về ngõ vắng 層𩄲盧𱢒𡗶撑𡴯 - Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt, 竹𲃵孤客永萧 - Ngõ trúc quanh co khách vắng teo. Từ mặt ao rất nhỏ, ánh nhìn của nhà thơ bất ngờ được nâng lên cao. Trên đó là tầng mây “lơ lửng” giữa một nền trời “xanh ngắt”. Nếu “trong veo” là độ trong của nước thì “xanh ngắt” lại là độ sâu của bầu trời. Hai khoảng không gian trên – dưới soi chiếu lẫn nhau, làm cảnh thu vừa trong trẻo vừa hun hút. Nhưng ngay sau khi mở rộng lên bầu trời, tầm nhìn lại trở về với ngõ trúc quanh co . Và ở đó, “khách vắng teo”. Không phải “không có khách”, mà là “vắng teo”. Chữ “teo” một lần nữa nối với vần “eo” của cả bài, khiến sự vắng vẻ như có hình khối. Con đường vẫn còn đó, ngõ trúc vẫn còn đó, nhưng hoàn toàn thiếu bóng người. Thiên nhiên đẹp mà vắng, trong mà lạnh, thanh sạch nhưng có một nỗi cô tịch rất khó gọi thành tên. Câu cá chỉ là cái cớ, cái còn lại là một khoảng lặng trong lòng người 𢭸𨆝揞芹娄庄特 - Tựa gối ôm cần lâu chẳng được, 𩵜㗳動𠁑眞䕯 - Cá đâu đớp động dưới chân bèo. Đến hai câu cuối, con người mới thực sự bước vào bức tranh. Nhưng Nguyễn Khuyến không hiện lên trong tư thế một người câu cá chăm chú chờ cá cắn câu. Ông “tựa gối”, “ôm cần” và ngồi đó thật lâu. Tư thế ấy có gì đó vừa nhàn, vừa lặng, lại vừa như đang chìm vào suy nghĩ. Vì thế, việc câu cá dường như không còn là mục đích duy nhất. Người câu đã hòa mình vào cảnh thu đến mức ranh giới giữa cảnh bên ngoài và tâm trạng bên trong gần như tan biến. Rồi đột nhiên: “Cá đâu đớp động dưới chân bèo.” Một tiếng động rất nhỏ xuất hiện ở câu cuối. Sau cả một bài thơ đầy những hình ảnh tĩnh lặng, chỉ một tiếng cá đớp cũng đủ khiến người đọc cảm thấy mặt ao như khẽ rung lên. Nhưng âm thanh ấy không phá vỡ sự yên tĩnh. Trái lại, nó cho ta biết không gian trước đó phải tĩnh đến mức nào thì người ta mới nghe rõ được một tiếng động nhỏ dưới chân bèo . Đây chính là nghệ thuật lấy động để làm nổi bật cái tĩnh, một trong những điểm đặc sắc nhất của Thu điếu . Cách hiểu “cá đâu” cũng có những bàn luận khác nhau, nhưng cách đọc phổ biến xem đó là một âm thanh bất chợt xuất hiện giữa không gian tĩnh mịch. Thu điếu vì thế không chỉ là một bức tranh mùa thu. Cảnh vật trong bài càng lúc càng thu nhỏ: từ ao thu → thuyền câu → gợn sóng → chiếc lá → ngõ trúc → chân bèo . Nhưng trong cái không gian tưởng như nhỏ bé ấy lại mở ra một thế giới nội tâm rất rộng. Cái hay của Nguyễn Khuyến nằm ở chỗ ông gần như không nói trực tiếp rằng mình buồn. Không có một chữ nào than thở. Chỉ có nước trong, chiếc thuyền nhỏ, ngõ vắng, người ngồi câu và một tiếng cá động cuối bài. Thế nhưng chính từ những điều rất ít ấy, người đọc lại cảm nhận được một nỗi niềm rất sâu. 秋釣 – Thu điếu là mùa thu được nhìn bằng đôi mắt của một người đã đủ tĩnh để nghe một gợn sóng rất nhỏ, nhìn một chiếc lá vụt qua và nghe được cả tiếng cá động dưới chân bèo.
Một miếng trầu nhỏ, một lời mở lòng rất lớn Chỉ bốn câu thơ, Mời Trầu bắt đầu từ một hình ảnh hết sức quen thuộc trong đời sống người Việt: quả cau, lá trầu và vôi. Trầu cau vốn gắn với giao tiếp, tình duyên và hôn nhân; khi cau, trầu và vôi hòa vào nhau, miếng trầu chuyển sang sắc đỏ thắm. Chính sự biến đổi ấy trở thành chiếc cầu để Hồ Xuân Hương nói về một điều lớn hơn rất nhiều: một mối duyên có thật sự hòa hợp và chân thành hay không . Nôm Foundation cũng chú giải mối liên hệ giữa màu đỏ của miếng trầu và biểu tượng tình yêu, hôn nhân trong văn hóa Việt. Quả cau nho nhỏ miếng trầu hôi, Này của Xuân Hương mới quệt rồi. “Nho nhỏ”, “trầu hôi”, “quệt” đều là những từ rất đời thường. Hồ Xuân Hương không cố biến miếng trầu thành một món quà sang trọng. Nó nhỏ bé, bình dị, vừa mới được chính tay người mời chuẩn bị. Nhưng đến câu thứ hai, giọng thơ bỗng trở nên rất có cá tính: “Này của Xuân Hương” . Điều đáng chú ý không chỉ là bà mời trầu, mà là bà đặt chính mình vào lời mời ấy . Không nép sau một nhân vật ước lệ, cái tên “Xuân Hương” hiện ra trực tiếp. Lời thơ vì thế vừa thân mật, gần gũi, vừa mang cảm giác chủ động: đây là miếng trầu của tôi, là tấm lòng của tôi, và chính tôi là người trao nó đi. Cách tự xưng tên này thường được xem là một biểu hiện nổi bật của ý thức cá nhân và cá tính mạnh mẽ trong bài thơ. “Thắm” không chỉ là màu của miếng trầu Hai câu sau mới thực sự mở ra tầng nghĩa tình duyên: Có phải duyên nhau thì thắm lại, Đừng xanh như lá, bạc như vôi. “Thắm” trước hết là một hình ảnh rất thực. Khi trầu, cau và vôi kết hợp, màu sắc của chúng không còn đứng riêng rẽ mà chuyển thành màu đỏ thắm. Nhưng qua thơ Hồ Xuân Hương, chữ “thắm” đồng thời trở thành cái thắm của tình cảm, của sự gắn bó, của hai con người thực sự hòa hợp với nhau . Vì vậy, “có phải duyên nhau thì thắm lại” không đơn thuần là hỏi có duyên hay không. Đó còn là một mong muốn: nếu đã đến với nhau, thì hãy để tình cảm ấy trở nên sâu đậm và có sự đáp lại. Câu cuối đặc biệt hay vì “xanh” – “bạc” – “thắm” vừa là ba trạng thái màu sắc, vừa mở ra những liên tưởng về tình cảm. “Xanh” là màu của lá, “bạc” là sắc trắng của vôi; khi còn đứng riêng, chúng chưa tạo thành màu “thắm”. Ở đây cũng có một điểm rất đáng chú ý: cách hiểu chữ “bạc” có nhiều lớp. Cách đọc quen thuộc thường liên tưởng thêm đến “bạc tình, bạc nghĩa”. Tuy nhiên, một nghiên cứu đăng trên Tạp chí Hán Nôm lưu ý rằng trong cấu trúc đối của câu thơ, “bạc như vôi” trước hết nên được hiểu là màu trắng của vôi , đối ứng với “xanh như lá”; cả hai cần hòa lại mới thành “thắm”. Chính vì thế, đọc chữ “bạc” vừa ở nghĩa màu sắc, vừa nghe được dư âm của “bạc tình” sẽ cho thấy sự đa nghĩa rất đặc trưng trong thơ Hồ Xuân Hương. Chủ động mở lòng nhưng không đánh mất mình Điều khiến Mời Trầu vẫn hấp dẫn đến hôm nay là thái độ của người phụ nữ trong bài thơ. Hồ Xuân Hương không ngồi chờ người khác nói về tình yêu của mình. Bà chủ động mời , chủ động xưng tên, chủ động đặt vấn đề về “duyên nhau”. Nhưng sự chủ động ấy không phải là cầu cạnh. Nếu đã có duyên, hãy “thắm lại”. Nếu chỉ đứng cạnh nhau mà vẫn “xanh như lá, bạc như vôi”, nghĩa là không thể hòa hợp, thì mối duyên ấy cũng chưa thực sự trọn vẹn. Bởi vậy, miếng trầu trong bài thơ vừa là lời mời, vừa giống một phép thử của tình cảm. Người phụ nữ dám trao đi tấm lòng mình, nhưng đồng thời cũng mong sự đáp lại phải xứng đáng với tấm lòng ấy. Có lẽ nét đẹp nhất của “Mời Trầu” nằm ở sự cân bằng ấy: dám yêu, dám mở lòng, nhưng không vì khát vọng tình yêu mà đánh mất lòng tự trọng của chính mình. Hình ảnh Lớp nghĩa Quả cau, miếng trầu Hình ảnh dân gian gắn với giao duyên, hôn nhân “Này của Xuân Hương” Cái tôi trực tiếp, chủ động và giàu cá tính “Thắm lại” Màu đỏ của trầu cau và sự đậm sâu của tình cảm “Xanh như lá, bạc như vôi” Những thành phần còn riêng rẽ, chưa hòa hợp; đồng thời gợi dư âm về sự hờ hững, bạc bẽo Miếng trầu Vừa là lời mời, vừa là biểu tượng của mong muốn được đáp lại bằng tình cảm chân thành
