Khoảnh khắc hôm nay

Diễn giải

Có những ngọn núi không chỉ được nhớ bởi dáng hình hùng vĩ, mà còn bởi địa thế và những câu chuyện lịch sử từng đi qua nơi ấy.

Hôm nay, mình chép bài 《大含山 – Đại Hàm sơn》 của Bùi Dương Lịch, một danh sĩ xứ Nghệ sống vào cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX. Núi Đại Hàm, còn được gọi theo ngọn Mồng Gà, thuộc vùng Hương Sơn, Hà Tĩnh ngày nay. Trong bài thơ, tác giả không chỉ tả một ngọn núi, mà còn mở rộng tầm nhìn ra cả vùng sông núi Nghệ Tĩnh.

地脈從中出，

山形獨毅然。

Địa mạch tòng trung xuất,

Sơn hình độc nghị nhiên.

Tác giả bắt đầu bằng chữ 地脈 – địa mạch, tức mạch khí ẩn sâu trong đất. Đại Hàm vì thế không hiện ra như một khối đá vô tri, mà như nơi linh khí của cả vùng đất hội tụ. Chữ 毅然 – nghị nhiên lại khiến ngọn núi mang dáng dấp của một con người: đứng riêng, vững vàng và không dễ lay chuyển.

聳身如赴敵，

蓄氣欲沖天。

Tủng thân như phó địch,

Súc khí dục xung thiên.

Thân núi vươn lên như đang xông tới quân thù, khí thế dồn tụ như muốn xuyên thẳng lên trời.

Đến đây, ngọn núi được nhân hóa thành một vị tướng trước trận tiền. Dáng núi là hình, còn sức mạnh tích tụ bên trong là khí. Chính hình ảnh ấy đã chuẩn bị cho lớp nghĩa lịch sử xuất hiện ở cuối bài: Đại Hàm không chỉ hùng vĩ, mà còn mang khí phách của một vùng đất từng gắn với chiến trận.

羅浦三叉合，

漳香兩翼纏。

La Phố Tam Xoa hợp,

Chương Hương lưỡng dực triền.

La – Phố hội tụ tại Tam Soa; Thanh Chương và Hương Sơn bao quanh như hai cánh.

Đây là phần địa lý rõ nhất của bài thơ. Theo địa thế ngày nay, sông Ngàn Sâu và Ngàn Phố gặp nhau tại bến Tam Soa, rồi hợp thành sông La. Phía bắc là vùng Thanh Chương của Nghệ An, phía nam là Hương Sơn của Hà Tĩnh; qua cách nhìn của tác giả, hai vùng đất ấy giống như đôi cánh ôm lấy thế núi ở giữa.

Bởi vậy, thiên nhiên trong bài không phải những địa danh rời rạc. Núi đứng ở trung tâm, sông nước quy tụ phía trước, hai vùng đất mở ra hai bên, tạo nên một địa thế vừa kín đáo, vừa vững chắc, gần như một trận đồ do tự nhiên sắp đặt.

高皇平北寇， 曾此奮鳴鞭.

Cao Hoàng bình Bắc khấu, Tằng thử phấn minh tiên.

Đức Cao Hoàng dẹp yên giặc phương Bắc, từng từ nơi đây vung roi thúc ngựa tiến quân.

Cao Hoàng ở đây chỉ Lê Lợi – Lê Thái Tổ, người lãnh đạo khởi nghĩa Lam Sơn đánh đuổi quân Minh. Theo lời thơ, vùng đất này từng gắn với bước quân của ông trong cuộc chiến giữ nước. Vì vậy, dáng núi như xông vào quân địch ở phần đầu không còn chỉ là một phép so sánh. Nó trở thành tiếng vọng của nghĩa quân năm xưa và khí thế của người anh hùng từng đi qua nơi ấy.

大含山》 là một bài thơ có đủ cả hình núi, thế đất và chiều sâu lịch sử.

Hình là dáng Đại Hàm hiên ngang như một vị tướng. Thế là sông Ngàn Sâu, Ngàn Phố hội tụ ở Tam Soa, Thanh Chương và Hương Sơn mở ra như hai cánh. Khí là tinh thần chống giặc của vùng đất được gợi lại qua hình ảnh Lê Lợi vung roi tiến quân.

Chỉ trong bốn mươi chữ, Bùi Dương Lịch đã khiến Đại Hàm không còn là một ngọn núi đứng im giữa đất trời. Núi mang trong mình địa thế của xứ Nghệ, khí phách của người xưa và tiếng vọng của một thời giữ nước.