Khi nhìn một tác phẩm thư pháp, người xem thường chú ý trước tiên đến phần chữ lớn của chính văn. Nhưng bên cạnh đó còn có những dòng chữ nhỏ ghi tên người viết, thời gian sáng tác, đôi khi là tên người nhận; ở đầu, giữa hoặc cuối tác phẩm lại xuất hiện những dấu son đỏ với nhiều hình dạng khác nhau.
Những chi tiết ấy không đơn thuần được thêm vào để trang trí. Trong thư pháp, đề khoản và ấn chương vừa mang thông tin, vừa tham gia vào bố cục và góp phần thể hiện tâm ý của người viết.
Trong bài này, Góc Thơ Thẩn sử dụng chính bản chép Bạch Đằng giang phú để minh họa, qua đó giúp người mới dễ hình dung hơn về đề khoản, các loại ấn chương và cách những dấu son xuất hiện trên một tác phẩm thực tế.
Một tác phẩm thư pháp không kết thúc ở chữ cuối cùng của chính văn. Đề khoản, dấu son và cả khoảng trắng đều góp phần tạo nên diện mạo cuối cùng của tác phẩm.
1. Đề khoản là gì trong một tác phẩm thư pháp?
Đề khoản là phần chữ được viết thêm ngoài chính văn, dùng để cung cấp những thông tin liên quan đến tác phẩm như người viết, người nhận, thời gian, địa điểm hoặc hoàn cảnh sáng tác. Có thể hiểu đơn giản rằng chính văn cho chúng ta biết “tác phẩm viết gì”, còn đề khoản giúp trả lời thêm những câu hỏi như “ai viết, viết khi nào và viết cho ai”.
Đề khoản vẫn được viết bằng bút như chính văn, nhưng thông thường chữ sẽ nhỏ hơn để giữ mối quan hệ chính – phụ. Một phần khoản quá lớn hoặc quá nổi bật có thể cạnh tranh với chính văn, vì vậy nó cũng cần được tính toán như một phần của bố cục.
Thượng khoản và hạ khoản:
Trong đề khoản, hai khái niệm dễ gặp nhất là thượng khoản 上款 và hạ khoản 下款. Thượng khoản thường liên quan đến người nhận hoặc người được tặng tác phẩm, có thể bao gồm tên, cách xưng hô hay lời kính tặng. Hạ khoản lại thiên về phía người viết, thường ghi thời gian, địa điểm, tên hoặc hiệu của tác giả.
Nếu tác phẩm có cả phần dành cho người nhận và phần của người viết thì thường gọi là song khoản; nếu chỉ ghi phần của người viết thì là đơn khoản.
Hạ khoản trong bản chép Bạch Đằng giang phú:
Ở phần cuối bản chép có dòng:
丙午秋 清泉書
Trong đó, 丙午秋 ghi thời gian, còn 清泉書 ghi người viết. Đây chính là phần hạ khoản. Sau khi viết khoản, triện tên được đóng ngay gần đó để tạo mối liên hệ giữa tên viết bằng bút và dấu nhận diện của người viết.
Phần hạ khoản 「丙午秋 清泉書」 ở cuối bản chép. Triện tên được đóng gần 「清泉書」 để xác nhận người viết.
2. Ấn chương trên thư pháp có những loại nào?
“Ấn chương trong thư pháp là dấu son được đóng lên tác phẩm để nhận diện người viết, biểu đạt ý nghĩa hoặc hỗ trợ bố cục.”
Nếu đề khoản là phần chữ được viết bằng bút thì những dấu son đỏ xuất hiện trên tác phẩm thuộc về ấn chương 印章. Trong cách gọi quen thuộc ở Việt Nam, nhiều người cũng gọi chúng là ấn triện hoặc đơn giản là triện.
Không phải con dấu nào cũng có cùng chức năng. Có dấu xác nhận người viết, có dấu mang một câu chữ thể hiện tâm ý, lại có những dấu mang hình tượng như trúc, lan hay đào để tạo thêm ý vị và điểm nhấn trong bố cục.
Tính danh chương – dấu nhận diện người viết:
Triện mang tên người viết thuộc nhóm tính danh chương 姓名章. Đây là loại dấu có chức năng nhận diện rõ nhất và thường xuất hiện gần phần hạ khoản.
Trong bản chép này, triện tên được đặt cạnh 清泉書. Nhờ vậy, phần chữ viết và dấu son cùng làm nhiệm vụ khép lại tác phẩm và xác nhận người viết.
Nhàn chương – dấu mang tâm ý
Những triện như “Tự tại”, “Tâm thưởng” hay “Trường lạc” không dùng để ghi tên tác giả mà mang một nội dung hoặc ý vị riêng. Chúng thuộc nhóm thường được gọi là nhàn chương 閒章.
“Tự tại” thiên về tâm thế thong dong; “Trường lạc” mang sắc thái cát tường và niềm vui lâu dài; còn những nhàn chương khác có thể thể hiện một chí thú, một tâm niệm hoặc một lời tự nhắc của người viết. Chính vì vậy, chọn nhàn chương nên dựa vào tinh thần của tác phẩm, chứ không phải có bao nhiêu dấu thì sử dụng bấy nhiêu.
Trúc, lan và đào – những ấn mang hình tượng
Ngoài triện chữ, mình còn sử dụng các ấn mang hình trúc, lan và đào. Có thể xem đây là những ấn thiên về biểu ý và điểm xuyết hơn là nhận diện tác giả.
Trúc thường gợi khí tiết và sự cứng cỏi; lan mang vẻ thanh nhã, cao khiết; đào gợi mùa xuân, sức sống và sự khởi đầu. Tuy nhiên, những dấu này nên được xem là dấu phụ, chỉ sử dụng khi nội dung và khoảng trống trong bố cục thực sự phù hợp.
Nhóm ấn | Ví dụ trong bộ triện | Vai trò chính |
|---|---|---|
Tính danh chương | Triện tên | Xác nhận người viết |
Nhàn chương | Tự tại, Tâm thưởng, Trường lạc | Biểu đạt tâm ý, chí thú hoặc ý cát tường |
Ấn hình tượng | Trúc, lan, đào | Biểu ý, điểm xuyết và hỗ trợ bố cục |
3. Vì sao một con dấu có thể được gọi bằng nhiều cách?
Đây là một trong những điểm dễ gây nhầm khi mới tìm hiểu về ấn chương. Một con dấu có thể được gọi theo nội dung của nó, nhưng cũng có thể được gọi theo vị trí hoặc chức năng mà nó đảm nhiệm trên tác phẩm.
Ví dụ, con dấu “Tự tại” xét về nội dung là một nhàn chương. Nhưng nếu con dấu ấy được đặt ở phần mở đầu tác phẩm để tạo điểm son và cân khoảng trống, thì xét theo vị trí sử dụng, nó có thể đồng thời đảm nhiệm vai trò của dẫn thủ chương 引首章.
“Nhàn chương” nói về nội dung của con dấu; “dẫn thủ chương” lại nói về vị trí và vai trò của dấu trong bố cục. Một con dấu vì thế có thể đồng thời mang cả hai cách gọi.
Điều này cũng giải thích vì sao khi tìm hiểu về ấn triện, chúng ta dễ gặp nhiều thuật ngữ tưởng như chỉ những loại dấu hoàn toàn khác nhau. Trên thực tế, một số tên gọi đang phân loại theo nội dung, trong khi một số khác lại phân loại theo cách sử dụng.
Khi nhìn toàn bộ bản chép, có thể thấy các dấu son được phân bố ở những khoảng khác nhau thay vì tập trung thành một cụm.
Trong ảnh trên, các dấu có hình dáng và vị trí khác nhau nhưng vẫn nằm trong cùng một tổng thể. Đây cũng là cách dễ hình dung nhất về vai trò của ấn chương: mỗi dấu tạo ra một điểm nhấn, nhưng điểm nhấn đó phải phục vụ cho toàn bài.
4. Đóng bao nhiêu ấn là vừa?
Có nhiều triện không có nghĩa là một tác phẩm cần sử dụng tất cả. Màu son đỏ vốn có sức hút thị giác mạnh hơn màu mực đen trên nền giấy, vì vậy mỗi dấu xuất hiện đều tạo ra một trọng điểm. Nếu đóng quá nhiều, các điểm đỏ có thể tranh sự chú ý với chính văn và khiến bố cục trở nên vụn.
Với một tác phẩm dài như bản chép Bạch Đằng giang phú, nên nhìn toàn bộ phần viết như một chỉnh thể. Một nhàn chương có thể tạo điểm mở đầu hoặc điểm nghỉ, một ấn hình tượng có thể được thêm vào nơi thật sự cần cân khoảng trống, còn triện tên nên giữ vai trò kết thúc gần hạ khoản.
Riêng với nội dung Bạch Đằng giang phú, hình trúc khá phù hợp vì gợi khí tiết, sự cứng cỏi và tinh thần thanh nhã. Lan có thể dùng khi muốn tác phẩm mềm và thanh hơn, còn đào thường phù hợp hơn với những nội dung về mùa xuân, sinh khí hoặc cát tường.
Các dấu son được sử dụng như những điểm nhấn rải trong toàn bài; triện tên vẫn được giữ ở phần hạ khoản.
Dấu son đẹp nhất không phải là dấu được đóng nhiều nhất, mà là dấu xuất hiện đúng lúc, đúng chỗ và đúng với tinh thần của tác phẩm.
Khi hiểu được đề khoản và ấn chương trong thư pháp, chúng ta sẽ thấy một tác phẩm không chỉ có phần chữ để đọc. Dòng khoản nhỏ có thể cho biết người viết và thời điểm sáng tác; một con dấu có thể nhận diện tác giả, thể hiện tâm ý hoặc đơn giản là giúp khoảng trắng trở nên cân bằng hơn.
Đó cũng là lúc việc thưởng thức thư pháp chuyển từ “nhìn chữ” sang “đọc cả một tác phẩm”.
Nếu bạn mới bắt đầu tìm hiểu chữ viết Hán Nôm, có thể đọc thêm bài “Chữ Hán và chữ Nôm khác nhau như thế nào?” để phân biệt hai hệ chữ trước khi đi sâu hơn vào thư pháp và đề khoản.