Khoảnh khắc hôm nay

Diễn giải

Bài 79 của Nguyễn Bỉnh Khiêm, về sau thường được gọi là “Nhàn”, là một bài thơ Nôm thể hiện rất rõ quan niệm sống của tác giả sau khi đã đi qua con đường công danh và lựa chọn trở về với cuộc sống thanh đạm, gần gũi với thiên nhiên.

Ngay hai câu đầu:

蔑埋蔑𨨠蔑芹鉤
Một mai, một cuốc, một cần câu,

疎引油埃𣡝趣芾
Thơ thẩn dầu ai vui thú nào.

些曳些尋尼永尾

Nguyễn Bỉnh Khiêm mở ra một cuộc sống rất giản dị với cái mai, cái cuốc và cần câu. Đó đều là những vật dụng gắn với lao động và đời sống thôn dã. Điệp từ “một” tạo nhịp thơ chậm, đều, gợi cảm giác ung dung và tự tại.

Đáng chú ý là thái độ “dầu ai”. Người đời có thể tìm niềm vui ở danh vọng, quyền thế hay chốn đông vui, nhưng tác giả không để những điều ấy quyết định cách mình sống. Ông chọn một thú vui khác — bình dị nhưng thuộc về chính mình.

Hai câu tiếp:

些曳些尋尼永尾
Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ,

𠊛坤𠊛典准唠哰
Người khôn, người đến chốn lao xao.

Đây là hai câu nổi tiếng nhất của bài thơ.

“Ta dại” và “người khôn” nghe tưởng như Nguyễn Bỉnh Khiêm đang tự hạ mình, nhưng thực chất lại là một cách nói ngược. “Nơi vắng vẻ” không chỉ là nơi ít người mà còn tượng trưng cho cuộc sống tránh xa bon chen, tranh giành và danh lợi. Ngược lại, “chốn lao xao” gợi thế giới của công danh, quyền lực và những hơn thua ngoài xã hội.

Bởi vậy, cái “dại” của Nguyễn Bỉnh Khiêm thực ra là một sự lựa chọn có ý thức. Ông chấp nhận rời khỏi điều mà người đời coi là “khôn” để giữ lấy sự thanh thản và phẩm cách của mình.

Đến hai câu:

秋咹芒竹冬咹稼
Thu ăn măng trúc, đông ăn giá,

春沁湖蓮夏沁𬇚
Xuân tắm hồ sen, hạ tắm ao.

cuộc sống “nhàn” hiện ra cụ thể hơn qua vòng tuần hoàn của bốn mùa.

Thu, đông, xuân, hạ — mùa nào thức ấy, cảnh ấy, thú ấy. Không có những món ăn xa hoa, cũng không có cảnh sống quyền quý. Nhưng con người lại hòa mình rất tự nhiên với trời đất.

Điều đáng quý ở đây không nằm ở sự thiếu thốn hay khổ hạnh, mà ở khả năng biết đủ. Khi lòng không bị cuốn theo ham muốn hơn thua, những điều bình thường nhất cũng có thể trở thành niềm vui.

Và cuối cùng:

𨢇旦檜𣘃些仕㕵
Rượu đến cội cây, ta sẽ uống,

𥆾䀡富貴似占包
Nhìn xem phú quý tựa chiêm bao.

hai câu kết mới thật sự mở ra chiều sâu tư tưởng của toàn bài.

Nguyễn Bỉnh Khiêm không phải một người chưa từng biết đến công danh. Chính vì từng bước vào quan trường, từng nhìn thấy quyền thế và danh lợi, nên ông càng hiểu rằng những thứ ấy không phải lúc nào cũng bền vững.

“Phú quý tựa chiêm bao” — giàu sang, địa vị, quyền thế cuối cùng cũng có thể tan biến như một giấc mộng.

Vì vậy, chữ “nhàn” trong bài không nên hiểu đơn giản là rảnh rỗi hay không làm gì. Đó là trạng thái của một con người biết điều gì là đủ, biết điều gì đáng giữ và không để danh lợi chi phối sự bình yên trong tâm mình.

Nguyễn Bỉnh Khiêm vẫn sống, vẫn lao động, vẫn quan sát cuộc đời. Chỉ khác ở chỗ ông không còn để những giá trị bên ngoài quyết định giá trị của chính mình.

Có lẽ vì thế mà bài thơ dù đã ra đời từ rất lâu vẫn rất gần với người đọc hôm nay.

Nhàn không phải là có ít việc hơn,

mà là để lòng mình bớt bị những thứ ngoài kia kéo đi.