Khoảnh khắc hôm nay

Diễn giải

Bức tranh thu bắt đầu từ một không gian rất nhỏ

𬇚秋冷𣱾渃冲沋 - Ao thu lạnh lẽo nước trong veo,

𠬠隻船勾闭小箫 - Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo.

Nguyễn Khuyến không bắt đầu mùa thu bằng núi cao, sông rộng hay cảnh sắc tráng lệ. Ông chọn một ao thu rất đỗi quen thuộc của làng quê Bắc Bộ. Cái lạnh của mùa thu không dữ dội mà thấm vào cảnh vật qua hai chữ “lạnh lẽo”; nước ao lại “trong veo”, trong đến mức dường như có thể nhìn xuyên qua mặt nước.

Giữa mặt ao ấy chỉ có “một chiếc thuyền câu bé tẻo teo”. Những từ “một”, “bé”, “tẻo teo” liên tiếp thu nhỏ không gian, khiến cảnh vật trở nên gần gũi mà cũng cô tịch. Con người chưa xuất hiện rõ, nhưng dấu vết của con người đã có qua chiếc thuyền câu nhỏ bé nằm giữa mặt ao yên tĩnh.

Đặc biệt, cả bài thơ được liên kết bằng vần “eo”: veo – teo – vèo – teo – bèo. Âm vần nhỏ, khép lại ở cuối câu tạo cảm giác không gian như được thu hẹp dần, rất phù hợp với cái se lạnh, thanh vắng của cảnh thu.

Cảnh có chuyển động, nhưng càng động lại càng tĩnh

㳥碧蹺澜唏𱧭試 - Sóng biếc theo làn hơi gợn tí,

蘿枯𠓀𩙌仕迻𤅜 - Lá khô trước gió sẽ đưa vèo.

Mặt ao không hoàn toàn bất động. Có sóng, nhưng chỉ “hơi gợn tí”. Chuyển động nhỏ đến mức người quan sát phải thật tĩnh mới có thể nhận ra. Trên nền yên ắng ấy, một chiếc lá vụt qua theo gió — “đưa vèo”.

Một bên là cái động rất nhẹ của mặt nước, một bên là chuyển động nhanh của chiếc lá. Nhưng những chuyển động ấy không làm cảnh vật trở nên náo động. Ngược lại, chính vì không gian quá tĩnh nên một gợn sóng nhỏ hay một chiếc lá bay cũng trở nên nổi bật.

Ở đây có nét rất tinh tế của Thu điếu: cái động được dùng để làm hiện rõ cái tĩnh. Cảnh vật vẫn đang chuyển động, nhưng tất cả đều nhỏ, nhẹ và thưa thớt, khiến sự vắng lặng càng trở nên sâu hơn.

Cũng cần lưu ý rằng bản Quế Sơn được Tự Điển Chữ Nôm Dẫn Giải dẫn là “Lá khô trước gió sẽ đưa vèo”, trong khi bản Quốc ngữ hiện nay thường gặp lại chép “lá vàng”. Đây là một khác biệt văn bản đáng lưu ý khi đọc tác phẩm từ bản Nôm cổ.

Từ mặt ao, ánh nhìn mở lên bầu trời rồi trở về ngõ vắng

層𩄲盧𱢒𡗶撑𡴯 - Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt,

󱘫竹𲃵孤客永萧 - Ngõ trúc quanh co khách vắng teo.

Từ mặt ao rất nhỏ, ánh nhìn của nhà thơ bất ngờ được nâng lên cao. Trên đó là tầng mây “lơ lửng” giữa một nền trời “xanh ngắt”. Nếu “trong veo” là độ trong của nước thì “xanh ngắt” lại là độ sâu của bầu trời. Hai khoảng không gian trên – dưới soi chiếu lẫn nhau, làm cảnh thu vừa trong trẻo vừa hun hút.

Nhưng ngay sau khi mở rộng lên bầu trời, tầm nhìn lại trở về với ngõ trúc quanh co. Và ở đó, “khách vắng teo”.

Không phải “không có khách”, mà là “vắng teo”. Chữ “teo” một lần nữa nối với vần “eo” của cả bài, khiến sự vắng vẻ như có hình khối. Con đường vẫn còn đó, ngõ trúc vẫn còn đó, nhưng hoàn toàn thiếu bóng người. Thiên nhiên đẹp mà vắng, trong mà lạnh, thanh sạch nhưng có một nỗi cô tịch rất khó gọi thành tên.

Câu cá chỉ là cái cớ, cái còn lại là một khoảng lặng trong lòng người

𢭸𨆝揞芹娄庄特 - Tựa gối ôm cần lâu chẳng được,

𩵜󰠲㗳動𠁑眞䕯 - Cá đâu đớp động dưới chân bèo.

Đến hai câu cuối, con người mới thực sự bước vào bức tranh. Nhưng Nguyễn Khuyến không hiện lên trong tư thế một người câu cá chăm chú chờ cá cắn câu. Ông “tựa gối”, “ôm cần” và ngồi đó thật lâu.

Tư thế ấy có gì đó vừa nhàn, vừa lặng, lại vừa như đang chìm vào suy nghĩ. Vì thế, việc câu cá dường như không còn là mục đích duy nhất. Người câu đã hòa mình vào cảnh thu đến mức ranh giới giữa cảnh bên ngoài và tâm trạng bên trong gần như tan biến.

Rồi đột nhiên:

“Cá đâu đớp động dưới chân bèo.”

Một tiếng động rất nhỏ xuất hiện ở câu cuối. Sau cả một bài thơ đầy những hình ảnh tĩnh lặng, chỉ một tiếng cá đớp cũng đủ khiến người đọc cảm thấy mặt ao như khẽ rung lên.

Nhưng âm thanh ấy không phá vỡ sự yên tĩnh. Trái lại, nó cho ta biết không gian trước đó phải tĩnh đến mức nào thì người ta mới nghe rõ được một tiếng động nhỏ dưới chân bèo. Đây chính là nghệ thuật lấy động để làm nổi bật cái tĩnh, một trong những điểm đặc sắc nhất của Thu điếu. Cách hiểu “cá đâu” cũng có những bàn luận khác nhau, nhưng cách đọc phổ biến xem đó là một âm thanh bất chợt xuất hiện giữa không gian tĩnh mịch.

Thu điếu vì thế không chỉ là một bức tranh mùa thu. Cảnh vật trong bài càng lúc càng thu nhỏ: từ ao thu → thuyền câu → gợn sóng → chiếc lá → ngõ trúc → chân bèo. Nhưng trong cái không gian tưởng như nhỏ bé ấy lại mở ra một thế giới nội tâm rất rộng.

Cái hay của Nguyễn Khuyến nằm ở chỗ ông gần như không nói trực tiếp rằng mình buồn. Không có một chữ nào than thở. Chỉ có nước trong, chiếc thuyền nhỏ, ngõ vắng, người ngồi câu và một tiếng cá động cuối bài. Thế nhưng chính từ những điều rất ít ấy, người đọc lại cảm nhận được một nỗi niềm rất sâu.

秋釣 – Thu điếu là mùa thu được nhìn bằng đôi mắt của một người đã đủ tĩnh để nghe một gợn sóng rất nhỏ, nhìn một chiếc lá vụt qua và nghe được cả tiếng cá động dưới chân bèo.